Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat na skutek wprowadzenia na rynek elektronicznych instrumentów płatniczych, nastąpiły bardzo duże zmiany w systemie dokonywania rozliczeń pieniężnych podmiotów gospodarczych, jak i w samym systemie funkcjonowania banków. Najpopularniejszą formę rozliczeń bezgotówkowych stanowią obecnie karty płatnicze, które odgrywają istotną rolę w zakresie realizacji płatności. Są one swoistym fenomenem współczesnego sektora bankowego.

Karta płatnicza to elektroniczny środek płatności, który umożliwia jej posiadaczowi, bezgotówkowe dokonywanie transakcji pieniężnych. Zgodnie z definicją M. Samaga jest ona kawałkiem plastiku z paskiem magnetycznym lub mikroprocesorem, który uprawnia posiadacza do bezgotówkowego zakupu dóbr i usług. Z kolei zdaniem W. Adamowicza, karta płatnicza to kawałek plastiku o wymiarach określonych przez normy międzynarodowe (54mm x 86 mm), posiadający szatę graficzną charakterystyczną dla podmiotu, który ją wydaje, zawierający pasek magnetyczny lub mikroprocesor . Według J. Kukulskiego i I. Pluty, pojęcie karty płatniczej może być rozpatrywane z różnych punktów widzenia, zarówno jako instrument bezgotówkowych rozliczeń bankowych, który ma moc umarzania zobowiązań, jak również znak legitymujący, bądź upoważniający jego posiadacza do wykonywania określonych czynności. Karta to również dokument, do którego prawo ma osoba, której dane są uwidocznione na karcie. Jest też środkiem dowodowym świadczącym o stosunku prawnym łączącym posiadacza karty z bankiem. Natomiast J. Masiota uważa, że karta płatnicza to dokument o ustalonym wyglądzie i treści, umożliwiający posiadaczowi bezgotówkowe dokonywanie płatności za towary i usługi w określonych w umowie o wydanie karty podmiotach, na określonej w tej umowie zasadach . Warto również przytoczyć definicję A. Myczkowskiej i T. Dąbrowskiego, którzy pod pojęciem karty płatniczej rozumieją, standaryzowaną kartę, która została wydana przez uprawnionego emitenta (np. bank) w ramach funkcjonowania systemu rozliczeń (np. VISA) w celu przekazania w użytkowanie posiadaczowi, który za jej pomocą dokonuje operacji akceptowalnej płatności bezgotówkowej oraz innych operacji typu transferowego. W definicji tej można wyłonić cztery istotne elementy charakteryzujące kartę płatniczą. Tak więc, karta musi być standardowa, jej wystawcą jest odpowiednia instytucja - najczęściej bank. Ponadto karta musi być włączona do jednego z systemów rozliczeń, zaś płatności dokonywane za pomocą karty muszą być akceptowalne, gdyż w przeciwnym razie nie można mówić o sprawnie funkcjonującym systemie płatniczym. Powyższe elementy są ze sobą nierozerwalnie połączone i wszystkie razem są warunkiem koniecznym ważności karty płatniczej.

Karty płatnicze (Payments Cards) to instrumenty dzięki którym możemy dokonywać bezgotówkowych transakcji płatniczych. Uprawniają nas do zakupu towarów i usług w różnego rodzaju punktach je akceptujących - m.in.: sklepach, hotelach, restauracjach, lotniskach - mających podpisane umowy o akceptacji kart kredytowych z ich emitentami. Jednym słowem plastikowy kartonik zrewolucjonizował sposoby płatności, jego posiadacz nie musi już nosić przy sobie gotówki, gdyż przy pomocy karty może regulować swoje zobowiązania z różnych tytułów.

Karty płatnicze mogą być wydawane przez banki, czyli tzw. bankowe karty płatnicze oraz przez inne instytucje, jako tzw. niebankowe karty płatnicze. Karty płatnicze są kartami plastikowymi, funkcjonującymi obok kart bankomatowych, identyfikacyjnych, rabatowych i innych. Karty bankomatowe służą wyłącznie do dokonywania transakcji w bankomacie, zaś płatnicze do płacenia za towary i usługi, oprócz tego posiadając opcję bankomatową, dają możliwość wybierania pieniędzy z bankomatu. Dlatego też można powiedzieć, że karty bankomatowe nie są kartami płatniczymi, ale karty płatnicze mogą posiadać i posiadają funkcję bankomatową .

Początki kształtowania kart płatniczych sięgają XIX wieku, a ich pierwotną formą były metalowe płytki, służące identyfikacji klientów, pobierających kredyty na zakup towarów i usług w określonych sklepach. Obecnie wszystkie karty płatnicze mają ujednoliconą formę, to znaczy muszą być wykonane z plastyku, mieć kształt prostokąta i posiadać określone elementy. Standardowe wymiary kart zostały określone w 1985 roku przez ISO (International Organization for Standarization). Reguluje je akt ISO 7810 i według tej standaryzacji karty powinny posiadać następujące wymiary: 53,98 mm – wysokość, 85,6 mm – szerokość i 0,76 mm – grubość. Każda karta płatnicza posiada awers i rewers karty, które zilustrowano na rysunku nr 1.

Awers jest przednią częścią karty, która składa się z następujących elementów:

  • numer karty (numer organizacji i banku, numer karty lub numer konta oraz cyfra kontrolna)
  • cechy systemów (logo, hologram stowarzyszenia)
  • nazwa i znak firmowy banku (logo)
  • imię i nazwisko posiadacza (okaziciela) karty
  • termin ważności karty
  • oznaczenie zasięgu karty (lokalna bądź międzynarodowa)
  • typ karty
  • opcjonalnie – zdjęcie właściciela (okaziciela) karty
  • opcjonalnie mikroprocesor
awers karty płatniczej

Z kolei rewers to tylna strona karty, na której standardowo umieszcza się:

  • pasek magnetyczny z naniesionymi danymi
  • pasek do podpisu klienta (z dodatkowymi zabezpieczeniami charakterystycznymi dla danego systemu kart płatniczych)
  • informacje od wystawcy (czyją własnością jest karta, adres i numer telefonu kontaktowego w przypadku zagubienia )
  • opcjonalnie – zdjęcie posiadacza karty
rewers karty płatniczej

Numer karty, data ważności karty oraz typ karty wraz z rokiem przystąpienia do organizacji (o ile występuje) i dane właściciela karty są najczęściej wytłoczone na karcie. Wytłoczenie tych informacji pozwala na szybkie ich przeniesienie na dowód sprzedaży za pomocą urządzenia mechanicznego. Coraz częściej jednak dane te nie są tłoczone lecz nadrukowane i wówczas karty mogą być używane wyłącznie w środowisku elektronicznym.

Najważniejszym elementem karty płatniczej jest numer karty. Każda karta płatnicza posiada swój, indywidualnie nadany numer, na którego podstawie można ustalić wydawcę karty, np.: bank, a także numer rachunku karty w tym banku. W celu uniknięcia mylnego wpisania numeru do komputera podczas wprowadzania danych, każdy numer zawiera cyfrę kontrolną, która jest obliczona na podstawie całego numeru. Podczas wprowadzania danych, komputer oblicza cyfrę kontrolną i porównuje je z cyfrą odczytaną z karty. W razie stwierdzenia różnicy sygnalizuje błędne wprowadzanie numeru i żąda jego powtórzenia . Jednocześnie stanowi pewną, dodatkową formę zabezpieczenia. Numer identyfikacyjny wydawcy karty to pierwsze 6 cyfr wytłoczonych lub wydrukowanych na karcie. Kolejny człon numeru karty to PAN, czyli: podstawowy numer rachunku, który niekoniecznie musi być numerem konta klienta i może być nadawany przez bank, jako drugorzędny numer rachunku. Natomiast ostatni człon numeru karty stanowi liczba kontrolna.

Pierwsza cyfra, która rozpoczyna numer karty wyznacza rodzaj wydawcy karty. Reguluje je norma ISO według której rezerwacja obejmuje następujące branże:

  • 0 – ISO/TC 68 i inne,
  • 1 – linie lotnicze,
  • 2 – linie lotnicze i inne,
  • 3 – karty klubowe T&E,
  • 4 – banki/instytucje finansowe,
  • 5 – banki/instytucje finansowe,
  • 6 – sieci handlowe i banki,
  • 7 – sieci sprzedaży paliw,
  • 8 – telekomunikacja i inne,
  • 9 - zarezerwowana jest do wykorzystania przez poszczególne państwa dla celów lokalnych.

Logo systemu płatniczego jest umieszczane w prawym dolnym rogu, co znaczy, że karta należy do systemu bankowego, który akceptuje ten rodzaj płatności.

Z kolei hologram jest bardzo cienką, metaliczną folią, na którą nanosi się laserowo rysunek lub tekst, który w zależności od projektu, może sprawiać wrażenie dwu- lub trójwymiarowego. Po raz pierwszy hologram zastosowała organizacja MasterCard. Hologram to bardzo trudny do podrobienia element karty, a ocena jego wykonania i jakości może być dokonana bez żadnych specjalistycznych urządzeń.

Nazwa banku wydającego kartę oraz jego logo widnieje na samej górze karty. Natomiast wytłoczone na karcie płatniczej imię i nazwisko właściciela karty oznacza, że jest to karta osobista i nie może być używana przez osoby trzecie.

Kartą płatniczą możemy się posługiwać tylko przez określony czas, ponieważ każda karta posiada swój okres ważności. Ważność karty płatniczej trwa przez wyznaczony czas, data jej ważności powinna być wytłoczona w dolnej części awersu karty. Najczęściej jest to rok, ale nie dłużej jednak niż trzy lata, co jest istotne z uwagi na trwałość danych, które zostały zapisane na pasku magnetycznym. Kartą można posługiwać się do ostatniego dnia miesiąca w którym upływa jej ważność. Bank po upływie okresu ważności, zazwyczaj automatycznie wydaje nową kartę. W razie próby dokonywania transakcji kartą, której termin ważności już upłynął, zostaje ona zatrzymana przez bankomat lub obsługę punktu handlowo-usługowego.

Ważnym elementem budowy karty płatniczej jest pasek magnetyczny, zbudowany z trzech ścieżek, czyli równoległych pół magnetycznych biegnących wzdłuż paska, z których głowica magnetyczna odczytuje dane. Na pasku tym umieszcza się jedynie informacje potrzebne do prawidłowej identyfikacji karty, pozostałe dane, dotyczące posiadacza, są umieszczone w systemie informatycznym wydawcy karty - banku. Ścieżka pierwsza obejmuje imię i nazwisko posiadacza oraz dane, dotyczące kraju i banku, który kartę wydał. Ścieżka druga zawiera numer karty, datę ważności oraz kod serwisowy, niezbędny do prawidłowego zrealizowania transakcji. Natomiast ścieżka trzecia jest wykorzystywana do zapisywania informacji własnych poszczególnych banków. Ponadto na pasku magnetycznym kart międzynarodowych organizacji płatniczych nie jest zapisywany kod PIN, dzięki temu nie ma możliwości odczytania go z karty przez przestępców. Jednak mimo tego, stosowane aktualnie bardzo złożone algorytmy, pozwalają na zdobycie przez przestępców dowolnego PINu, ale jest to niezwykle pracochłonne i wymaga bezpośredniego dostępu do bankowej sieci informatycznej.

Jednym z newralgicznych zabezpieczeń każdej karty płatniczej jest podpis właściciela karty, który umieszcza się na specjalnie do tego celu przygotowanym silikonowym pasku, na rewersie karty, pod paskiem magnetycznym. Pasek magnetyczny dodatkowo zabezpiecza przed sfałszowaniem ulokowany na nim mikrodruk oraz elementy widoczne tylko w promieniach ultrafioletowych. Ponadto raz naniesiony na pasku silikonowym podpis właściciela (użytkownika karty) nie może zostać zmieniony.

Istnieje również pewna grupa banków, które w trakcie personifikacji karty, umieszczają obok innych jej elementów, zdjęcie osoby, która jest jej właścicielem, jest to jednak zabezpieczenie wzbudzające liczne obiekcje fachowców. Charakterystyczny dla kart płatniczych jest też ich wzór graficzny, który nie jest objęty ujednoliceniem ani nie stanowi istotnego zabezpieczenia karty. Niektóre organizacje wprowadzają jednak pewne ograniczenia, dotyczące stosowanych kolorów czy też tła karty, (np. kolor złoty zarezerwowany jest dla kart typu Gold).

Karty płatnicze możemy wykorzystywać we wszystkich punktach, które są powiązane z danym systemem kart płatniczych, co dodatkowo jest oznaczone poprzez umieszczenie na widocznym miejscu plakietki, z takim samym znakiem firmowym, jaki jest umieszczony na karcie płatniczej. Ponadto każdy bank w swojej ofercie posiada zazwyczaj karty przeznaczone dla różnych typów klientów. Najczęściej wyróżnia się więc karty dla klientów: indywidualnych oraz instytucjonalnych. Mogą one być zróżnicowane w zależności od materialnego i społecznego statusu klienta. Typ karty jest najczęściej umieszczany na karcie w formie napisu i symboli.